domingo, 16 de xullo de 2017

OLA DE MAZAR O LEITE

Unha das tarefas fundamentais que se leva a cabo dende o "Ecomuseo de Arxeriz" é a e recuperación do patrimonio material e inmaterial do rural galego.
Esta misión comezouse antes de que as portas deste centro se abrisen no ano 2004, e, na actualidade, continúase a percorrer aldeas e vilas na busca das pezas que conservan as pegadas da historia dos nosos antergos, ademais de recoller os testemuños dun pasado case esquecido.
A peza que vos queremos presentar neste artigo é a última adquisición do Ecomuseo de Arxeriz que foi mercada a Eliseo Ribas; él mesmo infórmanos de que a ola sempre estivo na casa e que pertenceu aos seus avós, Ramona López e Antonio Expósito de Carrasqueiras, parroquia de Vilatán (O Saviñao).
Posiblemente, esta ola foi mercada polos seus antepasados en algunha das feiras que se celebraban no rural galego; a de máis sona na contorna era a de Augas Santas (Pantón), feira anual que cada 8 de setembro se ateigaba de oleiros e cacharreiros de Gundivós e Niñodaguia e das xentes da contorna que acudían a mercar o enxoval da casa.


Polas características que presenta, esta ola enmarcariámola na terra de Maceda, olería tradicional que se segue a conservar no concello de Montederramo (Ourense). Está composta por unha ola sen asas que presenta un vidrado propio, estas pezas eran introducidas no "baño" ata os límites do colo. E na parte superior, en madeira, está colocado o mazo (mango, parafuso, mazarico ou maza) e a rodela.

Esta peza era utilizada para "mazar o leite":

"Mázase dándolle arriba e abaixo, ata que se separe a manteiga do soro. (...) Segundo Xaquín Lorenzo, tamén elaboran manteiga batendo leite morno ata separar unha parte líquida, -o leite mazado, que tamén toman- e unha parte callada, que logo amasan como a nata. A manteiga obtida por calquera dos procedementos póñena nunha bóla, chamada pela, baluga ou petela, que envolven nunha folla de berza. Se non a consomen ou venden fresca, cócena para conservala máis tempo." MARIÑO FERRO, X.R.; GONZÁLEZ REBOREDO, X.M.; "Dicionario de etnografía e antropoloxía de Galiza", Vigo, 2010, p.234.



"Facer o leite" es una expresión equivalente a "mazar o leite". Con ello se quitaba la manteca a la leche, que era muy estimada, para vender en las ferias y en una pequeña parte para consumir en la propia casa. Retirada la manteca, quedaba "o leite mazado", o suero, que en la opinión de aquellas gentes era muy sabrosa y sana, al faltarle la grasa. No servía para hervir, pero "en frío" se echaba en los cachelos o se tomaba con pan en las "tazas", o como simple bebida para apagar la sed."
GARCÍA ALÉN, L.; "La alfarería de Galicia", A Coruña, 2008, p.205.

venres, 2 de xuño de 2017

APLICACIÓN DE TERMOGRAFÍA NO CASTRO DE ARXERIZ

A arqueoloxía xa hai décadas que usa a prospección guiada por termografía (imaxes de calor) para localizar posibles estruturas soterradas, pero, debido ao alto custo a penas era utilizada.
A situación cambia coa aparición dos drons que permiten non só voos a baixa altura que melloran a eficacia da técnica, senón que tamén resultan moito máis económicos e polo tanto esta técnica é moito máis asequible.
A termografía infravermella é unha técnica non destrutiva que rexistra cambios na temperatura dun corpo, é dicir, é capaz de captar radiación infravermella do espectro electromagnético emitida por un corpo.
Unha vez que se captan estas variacións de temperatura coa cámara termográfica vólcanse estes datos nun termograma ao que se lle asigna unha paleta de cores aos distintos intervalos de temperaturas e que amosará os distintos gradientes termométricos entre a rocha, a vexetación, etc.
Pero os resultados non van depender só da calidade da cámara senón que dependerán das condicións medioambientais que se rexistren nese momento, do tipo de solo sobre o que se realice a técnica, da potencia do solo, etc.
En condicións óptimas os resultados ofrecidos serían moi nítidos e claros xa que o diferencial térmico que se rexistraría sería moito maior, pero este tipo de condicións son moi difíciles de conseguir polo que os datos aportados non sempre son tan nítidos e polo tanto non se pode afirmar ou negar categóricamente a presencia ou non de estruturas soterradas.

O CASO DO CASTRO DE ARXERIZ
No mes de abril un dron equipado cunha cámara termográfica sobrevoou o castro de Arxeriz na procura de estruturas soterradas ou de pistas que axudasen a descubrilas.
A actuación centrouse na zona da croa coa intención de que, aínda que non fose de forma nítida, ofrecese algún indicio de estruturas para poder encarar máis directamente a seguinte campaña de escavación.
As tomas de datos realizáronse un día de calor despois das cinco da tarde, momento a partir do cal, as rochas comezan a emitir máis radiación infravermella que é capturada pola cámara termográfica que vai acoplada ao dron. A idea é conseguir que nas imaxes apareza un diferencial térmico elevado para así poder diferenciar unha estrutura, que presentaría unha lonxitude e anchura propias, da rocha, que aparecería diseminada por zonas. Para isto é moi importante ter calor xa que provoca que aumente o gradiente térmico entre os materiais.
Os resultados obtidos no voo que se realizou en Arxeriz permitíronnos obter datos sobre posibles estruturas soterradas, pero antes de analizalos veremos a paleta de cores utilizada.
A gama cromática asignada a estes termogramas foi a seguinte:
  • Cores brancas, amarelas e/ou laranxas indican moita radiación procedente da rocha natural que aflora en superficie, de restos de estruturas pétreas ou de amontoamentos das mesmas procedentes de derrubes.
  • As cores vermellas ou rosadas indican certa radiación tanto da rocha natural (máis profunda) como de elementos pétreos máis difusos que poderían corresponder a estruturas.
  • As cores azuis indican radiación practicamente nula, esto non quere dicir que non haxa estruturas soterradas senón que sería unha zona sombría con bastante vexetación ou profundidade.
Este sería un exemplo de termograma no que se obtivo bastante información:



Neste termograma pódese apreciar dende o esquinal da estrutura exhumada cal sería a súa lonxitude e en que direción se estende; ao seu carón aparece outra estrutura de menores dimensións seguindo a mesma dirección que a anterior.



Pero na maioría dos termogramas faise dificil atopar indicios de restos soterrados, sobre todo polo tipo de solo no que se atopa este castro.

Aínda que os resultados obtidos non se poden calificar de excelentes sí que se debe concluír que esta técnica aporta datos e información interesantes xa que confirman a existencia de máis estruturas aínda soterradas e das que non tiñamos noticias, así como a continuidade de outras parcialmente soterradas.
Aplicar esta técnica, previa a unha escavación, supón un complemento máis, un aporte de información en moitos casos necesaria para aportar indicios que nos axuden posteriormente no proceso de escavación.

Xa que, ás veces, mirar dende o ceo axuda a descubrir o que hai baixo terra.

venres, 19 de maio de 2017

BÚSQUEDA AÉREA DOS EDIFICIOS OCULTOS BAIXO O CHAN DO CASTRO DE ARXERIZ

"No castro de Arxeriz, no Saviñao, experiméntase cun método de prospección arqueolóxica que ata o de agora non se utilizara no sur lucense. A Fundación Xosé Soto de Fión, propietaria dos terreos nos que se atopa o antigo asentamento, realiza observacións cun dron equipado cunha cámara fotográfica térmica -ou infrarroxa- a fin de rastrear a posible presenza de restos de construccións enterrados no subsolo. Deste xeito espéranse localizar os lugares máis adecuados para realizar futuras escavacións.
Según explica José Antonio Quiroga, director do ecomuseo, a técnica baséase nos constrastes de cor que rexistran as cámaras deste tipo debido á diferenza da radiación térmica emitida pola terra, as rochas e a vexetación. Se se dan as condicións idóneas, estas fotografías permiten distinguir as estruturas construtivas ocultas no subsolo."
(...)
















"As primeiras probas con esta técnica leváronse a cabo na croa ou recinto central do castro, onde as escavacións realizadas nos últimos anos puxeron ó descuberto os restos de diversas construcións da época castrexa. Os responsables do museo recibiron onte unha valoración inicial dos resultados, que polo de agora son pouco concluíntes."
(...)
"Dado que o castro de Arxeriz ocupa unha superficie considerable, os promotores deste proxecto arqueolóxico privado pretenden evitar que haxa máis sondeos fallidos e ter a maior seguridade posible de que as escavacións que se realicen de agora en diante den bos resultados, para o que agardan que os drons presten unha importante axuda."

Ler noticia completa en La Voz de Galicia

mércores, 10 de maio de 2017

O MAPA TURÍSTICO MÁIS COMPLETO DAS IGREXAS ROMÁNICAS DO MIÑO E O SIL

"O Ecomuseo de Arxeriz - xestionado no Saviñao pola Fundación Xosé Soto de Fión - elaborou o primeiro mapa turístico que indica a situación de todas as igrexas románicas da Ribeira Sacra, tanto n territorio lucense como no ourensán. Na web do centro foi editada unha versión interactiva deste traballo, onde é posible ver fotografías de cada un destes templos pinchando nas iconas que as representan."


"(...) o plano foi elaborado tomando como base un mapa topográfico do Instituto do Territorio da Xunta."






"A información dispoñible na web é moi básica, pero tamén é totalmente gratuíta e permite localizar con facilidade a situación de todas as igrexas"


Leer noticia completa en La Voz de Galicia











venres, 21 de abril de 2017

O PAZO DO CABO DO MUNDO

"Situado na Ribeira Sacra, dentro da comarca de Terra de Lemos, ao sur da provincia de Lugo, o concello do Saviñao é pródigo en historia e en paisaxes naturais. Nesta fermosa xeografía álzase un pazo con moito que contar, pois mostra como se vivía antigamente nesta contorna do Miño. A nobre edificación está situada na parroquia de Fión, no lugar coñecido como O Cabo do Mundo."


"O proxecto iníciase ao principio dunha forma modesta en dúas salas, coa vocación de ir crecendo e facendo museo. a idea foi sempre integrar e combinar os espazos expositivos no interior dos edificios, coa contorna da leira, os xardíns, a horta, as construcións adxectivas, o castro e o bosque; por iso é polo que o propio nome de Ecomuseo xurda da combinación de etnografía, historia e natureza que se dá en Arxeriz."

Noticia completa no Faro de Vigo

xoves, 20 de abril de 2017

MAPA INTERACTIVO DO PATRIMONIO ROMÁNICO DA RIBEIRA SACRA

"A Fundación Xosé Soto de Fión, que xerencia o Ecomuseo de Arxeriz, en O Saviñao, ultima estos días un mapa interactivo no que aparecen reflexadas 72 igrexas románicas situadas tanto na Ribeira Sacra lucense coma na ourensá. Tras catro intensos meses de traballo, según sinalou o xerente da fundación, este proxecto divulgativo estará visible o día 5 de maio, data a partir da que poderá ser consultado a través de internet, na páxina web do museo."


Ler noticia en El Progreso

mércores, 12 de abril de 2017

SOMBRAS, ECOS, OLGAS


Logo dun longo e profundo traballo de rebusca polas corredoiras e calexas da memoria, de remexer en anaqueis e caixóns, unha parte das vivencias de Xosé de Arxeriz (Xosé Soto Rodríguez, Arxeriz 1938) acabaron nas case mil páxinas do libro "Sombras, Ecos, Olgas" que acaba de saír do prelo e que dan fe dunha vida dinámica e reflexiva que non só é testemuña de momentos e situacións clave da segunda metade do século XX, senón que en moitos deles tamén é actor, misturando a acción coa análise.

José Antonio Quiroga Díaz
Director do Ecomuseo de Arxeriz




"QUI LEGIT

(Artigo en La Voz de Galicia do venres 24 de marzo de 2017)

Son insólitas porque, neste tempo de urxencias para os lectores, non é frecuente publicar un libro memorialístico de case mil páxinas, magnitude que recorda ás Memorias de Churchill. Pero hai outros datos que fan o volume de Xosé Arxeriz un libro insólito, incluso no mesmo título, Sombras, ecos, olgas, onde, ante o terceiro substantivo, olgas, o propio autor sentiu a obriga de explicalo na primeira páxina ("pegueiras que un deixa na neve ó camiñar por ela"). Quizais algún lector considere insólito ou moi pouco frecuente o nome do autor, Xosé de Arxeriz, en realidade pseudónimo de Xosé Soto Rodríguez, nado no ano 1938 en Arxeriz, da parroquia de Fión, no concello de Saviñao. De feito, quen edita este grosísimo volume é a Fundación Xosé Soto de Fión. Nestas memorias, sempre ou case sempre de contido moi político, hai algunhas páxinas protagonizadas, mesmo no Xapón, por un gaiteiro: o propio Xosé Soto, que pertenceu, nos sesenta, ao Ballet de Luisillo. Os vellos amigos aínda lle chamamos Pepiño o da gaita.
Eu creo que estas memorias iniciounas o autor hai dez anos, en abril do 2007, a data na que lle escribe a primeira carta á profesora Ana Acuña, daquela mergullada na elaboración da súa interesantísima tese de doutoramento Facer literatura galega en Madrid. Como Xosé Soto estivo moi presente no grupo Brais Pinto, na UPG madrileña, nas clases de cultura galega do Club de Amigos de la Unesco, na cátedra do Ateneo dirixida por Celso Emilio Ferreiro..., escríbelle á dilixente doutoranda máis de trinta cartas, algunhas moi longas, nas que lle dá noticia circunstanciada de cantos, en Madrid, escribían e predicaban en galego e de cantos facían activismo cultural ou político no nome de Galicia: Ben-Cho-Shey, Bautista Álvarez, César Arias, Méndez Ferrín, Reimundo Patiño, Rafael Taibo, Carmiña Graña, Juan Soto, Ramón Lorenzo, Ramón e Mariví de Valenzuela... Hai mencións distintas, desde Enrique Tierno Galván, fundador do Partido Socialista Popular (un dos varios partidos nos que militou Xosé Soto) ata o xeneral franquista Constantino Lobo Montero, dirixente do Centro Galego de Madrid.
Ás veces a pluma memorialística de Xosé de Arxeriz viaxa polas Canarias, por Alemña ou por Arxentina, onde se beneficia da erudición de Ricardo Palmás e dos moitos saberes de Luís Seoane. Moitos nomes, moitos feitos... Unha fartura de datos e noticias!"

Xesús Alonso Montero
Presidente da Real Academia Galega